Nguyên nhân gây ô nhiễm không khí có thể bạn chưa biết

1. Ô nhiễm không khí là gì?

Ô nhiễm không khí xảy ra khi các chất gây hại như bụi mịn PM2.5, PM10, khí CO, SO2, NOx, VOC và các hợp chất độc hại khác xuất hiện trong bầu không khí với nồng độ vượt ngưỡng cho phép. Tình trạng này làm suy giảm chất lượng không khí, đe dọa trực tiếp đến sức khỏe con người và hệ sinh thái.

Chỉ số AQI (Air Quality Index) được sử dụng để đánh giá mức độ ô nhiễm không khí. Khi AQI vượt mức 150, không khí được coi là không lành mạnh và có thể gây hại cho sức khỏe.

2. Nguyên nhân gây ô nhiễm không khí từ tự nhiên

Chúng ta thường nghe truyền thông nói về con người như một nguyên nhân gây ra ô nhiễm không khí chính mà không biết rằng, tự nhiên cũng là một nguyên nhân chính gây ra tình trạng này.

Nguyên nhân làm ô nhiễm không khí từ tự nhiên thường bắt nguồn từ các thảm họa tự nhiên và hiện tượng địa chất. Cụ thể:

2.1. Núi lửa phun trào

Núi lửa phun trào giải phóng lượng lớn các khí độc hại như Metan (CH4), Clo (Cl2), Lưu Huỳnh (SO2) và các hạt bụi núi lửa đã ẩn náu hàng trăm năm dưới các lớp dung nham. Khí lưu huỳnh dioxide từ núi lửa có thể gây mưa axit và ảnh hưởng đến chất lượng không khí trong phạm vi rộng.

2.2. Cháy rừng tự nhiên

Tình trạng cháy rừng hàng năm tạo lượng lớn khí Nito Oxit (NOx), khói độc hại và bụi mịn PM2.5. Bên cạnh đó, cháy rừng còn phá hủy lượng lớn cây xanh – thành phần giúp làm sạch không khí thông qua quá trình quang hợp và hấp thụ CO2.

2.3. Bão và gió bụi

Mỗi trận bão xảy ra đều kéo theo một lượng lớn khí NOx. Loại khí này cũng là một trong những nguyên nhân gây ra ô nhiễm không khí được các chuyên gia môi trường chỉ ra. Gió bụi mang theo các hạt bụi sa mạc và tạp chất làm gia tăng nồng độ bụi mịn trong không khí.

2.4. Sương mù và điều kiện khí hậu

Tình trạng sương mù thường xảy ra mỗi khi thời tiết chuyển mùa, giữ lại các hạt bụi mịn PM2.5 và PM10 bên trong lớp không khí gần mặt đất mà không có cách nào giải phóng được, làm tăng nồng độ ô nhiễm cục bộ.

2.5. Các nguồn tự nhiên khác

Vẫn còn đó nhiều nguyên nhân gây ra ô nhiễm môi trường không khí khác như phóng xạ tự nhiên từ các khoáng chất, quá trình phân hủy xác động vật và chất hữu cơ giải phóng khí Metan và Amoniac (NH3), cũng để lại tác động nhất định đến chất lượng không khí.

3. Nguyên nhân gây ô nhiễm không khí do con người

Con người chúng ta vừa là nạn nhân chính chịu tác động bởi ô nhiễm không khí, đồng thời cũng là nguyên nhân chính gây ra tình trạng này. Không cần nói đến những điều gì vĩ mô, chỉ riêng những hành động sinh hoạt thường ngày của chúng ta thôi đã đủ để để lại những tác động không nhỏ đến môi trường tự nhiên.

3.1. Hoạt động giao thông vận tải

Theo báo cáo của Cơ Quan Năng Lượng Quốc Tế (International Energy Agency), 23,34% lượng Carbon dioxide (CO2) thải ra môi trường hàng năm đến từ các phương tiện giao thông. Con số này sẽ ngày càng tăng lên khi số lượng phương tiện tăng hàng năm.

Xe cộ không chỉ thải khí Carbon monoxide (CO) mà còn các khí độc hại khác như:

• SO2 (Lưu huỳnh dioxide): Gây kích ứng đường hô hấp và mưa axit
• NO2 (Nitơ dioxide): Gây viêm phổi và giảm chức năng phổi
• VOC (Hợp chất hữu cơ bay hơi): Gây ung thư và các bệnh mạn tính
• Bụi mịn PM2.5 và PM10 từ động cơ diesel

Nguyên nhân chính gây ô nhiễm không khí là các khí thải từ giao thông, đặc biệt ở các quốc gia đang phát triển nơi phương tiện công cộng chưa phát triển và nhu cầu sử dụng phương tiện cá nhân cao.

3.2. Hoạt động công nghiệp

Khí thải từ các nhà máy, khu công nghiệp làm đen ngòm cả một vùng trời. Nồng độ cao các khí độc hại thải ra môi trường trở thành một trong những nguyên nhân dẫn đến ô nhiễm không khí nghiêm trọng.

Các chất ô nhiễm chủ yếu từ công nghiệp bao gồm:

• CO2, SO2, CO từ đốt nhiên liệu hóa thạch
• NOx từ quá trình sản xuất xi măng, thép
• Formaldehyde và Aldehyde từ ngành hóa chất
• Bụi công nghiệp và kim loại nặng

Các quốc gia có nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào công nghiệp thường có chỉ số AQI cao và mức độ ô nhiễm không khí nghiêm trọng.

3.3. Sản xuất nông nghiệp

Hoạt động sản xuất nông nghiệp cũng đóng góp đáng kể vào tình trạng ô nhiễm không khí:

• Thuốc trừ sâu, bảo vệ thực vật được sử dụng quá mức giải phóng hóa chất độc hại vào không khí
• Đốt rơm rạ sau thu hoạch tạo lượng lớn bụi mịn và khí thải
• Chăn nuôi gia súc thải khí Metan (CH4) và Amoniac (NH3)
• Phân bón hóa học giải phóng NOx vào khí quyển

Các chất này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng không khí mà còn gây hại cho môi trường nước, đất và hệ sinh thái động thực vật.

3.4. Sinh hoạt thường ngày

Có thể bạn không biết, những thứ chúng ta ăn, uống, sử dụng hằng ngày đều cần năng lượng tự nhiên để hình thành. Quá trình sản xuất ra những sản phẩm đó cũng để lại tổn thương không nhỏ đến môi trường.

Các hoạt động sinh hoạt gây ô nhiễm không khí bao gồm:

• Sử dụng than, củi làm nhiên liệu nấu nướng thải ra lượng lớn khí CO2, CO và khói bụi
• Rác thải sinh hoạt phân hủy tạo khí Metan và mùi hôi
• Sử dụng bình xịt, hóa chất gia dụng giải phóng VOC
• Đốt rác thải cá nhân tạo khói độc và các chất gây ung thư

Mùi hôi từ chính những rác thải này cũng là một trong các nguyên nhân gây ô nhiễm không khí hiện nay.

3.5. Hoạt động quân sự

Dù chiến tranh đã đi qua nhưng những hậu quả của chúng để lại cho con người và thiên nhiên vẫn còn ở đó. Các cuộc diễn tập quân sự, mối đe dọa về chiến tranh hạt nhân cũng như rò rỉ phóng xạ vẫn còn hiện hữu và nghiễm nhiên trở thành một trong những nguyên nhân ô nhiễm không khí trong thế giới hiện đại.

4. Hậu quả của ô nhiễm không khí

4.1. Tác động đến sức khỏe con người

Ô nhiễm không khí gây ra nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng:

• Bệnh hô hấp: Viêm phổi, hen suyễn, COPD, giảm chức năng phổi
• Bệnh tim mạch: Tăng huyết áp, đột quỵ, nhồi máu cơ tim
• Ung thư: Đặc biệt ung thư phổi từ phơi nhiễm PM2.5 và VOC
• Giảm tuổi thọ: Theo WHO, ô nhiễm không khí làm giảm tuổi thọ trung bình 2-3 năm
• Ảnh hưởng thai nhi: Sinh non, trẻ nhẹ cân, khuyết tật bẩm sinh

4.2. Tác động đến môi trường

• Mưa axit từ SO2 và NOx phá hủy rừng cây và công trình xây dựng
• Hiệu ứng nhà kính từ CO2 và CH4 gây biến đổi khí hậu
• Suy giảm đa dạng sinh học và phá hủy hệ sinh thái
• Ô nhiễm nguồn nước từ lắng đọng các chất ô nhiễm không khí

5. Giải pháp giảm thiểu ô nhiễm không khí

5.1. Biện pháp dài hạn

• Phát triển phương tiện công cộng và xe điện để giảm phát thải từ giao thông
• Áp dụng công nghệ lọc khí và xử lý khí thải tại các nhà máy công nghiệp
• Trồng cây xanh đô thị để hấp thụ CO2 và lọc không khí tự nhiên
• Quản lý chặt chẽ chất thải và cấm đốt rác thải lộ thiên
• Chuyển đổi sang năng lượng tái tạo thay thế nhiên liệu hóa thạch

5.2. Biện pháp bảo vệ sức khỏe cá nhân

Không có cách nào để chúng ta có thể tránh được tác động của không khí ô nhiễm khi ngay cả không khí trong nhà cũng đang ô nhiễm không kém bên ngoài. Trong quá trình chờ đợi sự phục hồi của môi trường, mỗi người chúng ta phải biết chọn lấy cho bản thân và gia đình một giải pháp ngắn hạn mang lại hiệu quả tức thì:

• Theo dõi chỉ số AQI hàng ngày để hạn chế ra ngoài khi không khí xấu
• Đeo khẩu trang N95 hoặc KF94 khi ra đường để lọc bụi mịn PM2.5
• Sử dụng máy lọc không khí có công nghệ HEPA tại nhà và văn phòng
• Cải thiện thói quen sinh hoạt: Tránh đốt than củi, hạn chế sử dụng xe máy
• Tăng cường sức khỏe với chế độ ăn giàu chất chống oxi hóa

Máy lọc không khí có khả năng làm sạch không khí trong ngôi nhà của bạn, loại bỏ bụi mịn PM2.5, PM10, VOC và các tác nhân gây dị ứng. Dù rằng nó không mang đến tác dụng gì đến bầu không khí chung, nhưng chí ít bạn cũng có thể tận hưởng một bầu không khí trong lành, sạch sẽ trong chính ngôi nhà của mình.

6. Câu hỏi thường gặp về ô nhiễm không khí

Ô nhiễm không khí ảnh hưởng thế nào đến sức khỏe?

Ô nhiễm không khí gây ra nhiều bệnh nguy hiểm như bệnh hô hấp (viêm phổi, hen suyễn, COPD), bệnh tim mạch (tăng huyết áp, đột quỵ), ung thư phổi và làm giảm tuổi thọ. Trẻ em và người cao tuổi là nhóm dễ bị tổn thương nhất.

Làm thế nào để biết không khí có bị ô nhiễm không?

Bạn có thể theo dõi chỉ số AQI (Air Quality Index) qua các ứng dụng thời tiết hoặc website môi trường. AQI dưới 50 là tốt, từ 51-100 là trung bình, trên 150 là không lành mạnh và trên 300 là nguy hiểm.

Biện pháp nào phòng ngừa ô nhiễm không khí hiệu quả nhất?

Biện pháp hiệu quả bao gồm: đeo khẩu trang N95 khi ra ngoài, sử dụng máy lọc không khí trong nhà, hạn chế hoạt động ngoài trời khi AQI cao, trồng cây xanh và giảm sử dụng phương tiện cá nhân.

Máy lọc không khí có thực sự hiệu quả không?

Máy lọc không khí với công nghệ HEPA có thể lọc được 99,97% bụi mịn PM2.5, PM10 và các tác nhân gây dị ứng. Đây là giải pháp ngắn hạn hiệu quả để bảo vệ sức khỏe trong môi trường ô nhiễm.

Nguyên nhân nào gây ô nhiễm không khí nhiều nhất?

Ở các thành phố lớn, giao thông vận tải và công nghiệp là hai nguyên nhân chính. Khí thải từ xe cộ đóng góp khoảng 23% tổng lượng CO2, trong khi nhà máy công nghiệp thải ra nhiều khí độc hại như SO2, NOx và bụi công nghiệp.